Studiereis-Archief

Midden en oost-Europa

2004

Van 23 april tot en met 12 mei 2004 werd door het Fonds BKVB een studiereis georganiseerd naar Midden- en Oost-Europa met als doel een dieper inzicht te krijgen in de gebouwde omgeving en de beeldcultuur van de voormalige socialisti-sche regimes. De inhoudelijke programmering berustte bij een door het Fonds BKVB samengestelde commissie van deskundigen, bestaande uit Wessel de Jonge, Otakar Mácel, Ed Taverne en Cor Wagenaar. Zowel architecten, stedenbouwkundigen, landschapsarchitecten, interieurarchitecten als beschouwers, vormgevers en beeldend kunstenaars die een bijdrage leveren aan de inrichting van en de theorievorming over de publieke ruimte in Nederland, konden zich aanmelden.

het reisprogramma
De uitbreiding van de Europese Unie met landen uit het voormalig Oostblok confronteert Europa met een ideologisch verleden dat diepe sporen heeft nagelaten op de cultuur, én op de gebouwde omgeving. Het is de vraag wat de waarde van dit verleden is en of we in Nederland nog iets kunnen leren van het ´socialistisch experiment´ zoals dat zich uit de iconografische programma´s laat aflezen. Zijn er nieuwe toepassingen van fenomenen als `Grossiedlungen´ of de expressionistische `Stadtkrone´ denkbaar? Wat zijn de gevolgen van het modernistisch ideaal van het `Befreites Wohnen´ en de planmatige industrialisatie? En is de herstructureringsproblematiek van de naoorlogse wijken in Nederland vergelijkbaar met die van serieel aangelegde steden als Slavutic en Charkov?

Met een bezoek aan oude cultuursteden die plotseling werden gesocialiseerd, de (voormalige) industriële gebieden en steden die de geest van de Revolutie van het Volk ademen, wordt de industriecultuur van de socialistische regimes en de problematiek van de ecologiecatastrofes onderzocht. De reis startte in Berlijn en voerde o.a. door Polen, Tsjechië, Slovenië, Hongarije en eindigde in Charkov (Oekraïne). Gedurende de reis werd een reeks van thema´s en de relevantie ervan voor de Nederlandse bouw- en vormgevingspraktijk, nader bestudeerd: de socialistische stad- en beeldcultuur, de industriële woningbouw, het modernisme, de herstructurering van industriegebieden en de natuur- en landschapsbeleving.
Behalve voor het bezoeken van uiteenlopende projecten was er in het reisprogramma veel tijd voor contacten met vakgenoten en deskundigen ter plaatse. De deelnemers dienden rekening te houden met een zeer intensief programma met weinig gelegenheid voor vrijetijdsbesteding en met een inzet die verder reikte dan de reis zelf. Tijdens de reis werden in samenwerking met studenten en docenten van de Universiteit van Budapest in een tweedaagse workshop bovengenoemde thema´s uitgewerkt.

het voortraject
Tijdens het voortraject (vanaf januari 2004) werd ingegaan op de Nederlandse situatie in relatie tot de reisbestemming en te behandelen thematiek. Er werd een aantal bijeenkomsten georganiseerd waarin diverse facetten van Midden- en Oost-Europa aan de orde kwamen en waarin de deelnemers werd gevraagd één specifiek thema en/of reisdoel voor te bereiden, los van eventuele toelichtingen van architecten of deskundigen ter plekke, maar op basis van eigen uitgangspunten, vragen en vooronderstellingen.

het natraject
De reiservaringen en bevindingen van de deelnemers aan de studiereis van het Fonds BKVB naar Midden- en Oost-Europa zijn gepresenteerd in een publicatie en een symposium.

Een aantal van de ontelbare vragen, inzichten, vergelijkingen en verrassingen die zich gedurende de reis aandienden, heeft zijn weerslag gekregen in de publicatie `Idealen in beton. Verkenningen in Midden - en Oost- Europa´. In samenwerking met het NAi en de stichting Architecturalia werd op 11 en 12 november 2004 een symposium in het NAi georganiseerd waarin de tegenstellingen én overeenkomsten tussen Oost en West nader werden onderzocht. Het verslag van dit symposium is hier te downloaden.

deelnemers
Robert Aben, Korrie Besems, Liesbeth Bik, Gideon Boie, Ana Dzokic, Mikel van Gelderen, Theo Hauben, Nynke Jutten, Ingeborg van Lieshout, Jannes Linders, Willemijn Lofvers, Marc Neelen, Matthias Pauwels, Jan van de Pavert, Jos van der Pol, Annet Ritsema, Vincent van Rossem, Wies Sanders, Sophia Tabatadze, Anna Tilroe, Hans Venhuizen, Jannie Vinke.

Zie ook www.archined.nl (O-EU-III transformeren en verbinden/ 28 mei 2004) voor ervaringen van enkele deelnemers.